Giáp Tết, tại xưởng cơ khí ở Phú Thọ, ông Trịnh Đình Năng vẫn bận rộn kiểm tra những dàn máy trích ly chạy hết công suất. Mái tóc bạc trắng, lưng hơi còng, nhưng đôi mắt sáng rỡ khi nói về những sáng chế của mình. Đó là hệ thống công nghệ do chính ông chế tạo, biến các loại thảo dược như nghệ, gấc, dây thìa canh thành tinh bột tinh khiết, giữ trọn hoạt chất sinh học. "Chỉ khi tự chủ được máy móc, mình mới tối ưu được sức lao động và hạ giá thành cho bà con", ông nói với nụ cười ấm áp.
Từ rìu cắt gỗ đến công nghệ cao
Hành trình của ông Năng không bắt đầu từ những phòng học đại học danh tiếng, mà từ những ngày tháng cơ cực. Năm 6 tuổi, cậu bé Năng theo bố mẹ lên Bắc Kạn. Trong khi bạn bè chơi đùa, Năng lẻn vào thư viện, "nuốt" từng trang sách khoa học để thỏa mãn tò mò về máy móc.
Năm 16 tuổi, vì nhà quá nghèo, Năng phải bỏ học lớp 7 để anh em được tiếp tục học. Cậu thiếu niên vác rìu vào rừng chặt gỗ. Nhưng thay vì chỉ cắt, Năng tính toán kết cấu, dùng nguyên lý đòn bẩy để dịch chuyển những thân gỗ khổng lồ. Ngôi nhà nhỏ hoàn thiện trở thành "công trình khoa học" đầu tiên trong đời cậu.
Năm 18 tuổi, ông xin vào làm công nhân tại Gang thép Thái Nguyên. Sáng làm ca, tối mượn sách về nhà học bổ túc nghề cơ khí. Đến năm 1982, chàng thanh niên 23 tuổi đã mạnh dạn đề xuất cải tiến toàn bộ hệ thống máy cắt gỗ. Nhưng khi nghe hỏi "những người dôi dư phải đuổi việc à?", ông sững người. Để không đồng nghiệp mất cơm, ông quyết định xin nghỉ và mở xưởng cơ khí riêng.
Hàng trăm lần thất bại, hàng chục công nghệ thành công
Không bản vẽ, không máy móc hiện đại, ông học bằng cách mua sắt vụn tháo lắp, đấu điện. Hỏng thì sửa, sai thì làm lại. Đầu những năm 2000, ông tự chế tạo máy ép biên với giá chỉ 5 triệu đồng, bằng 1/5 giá máy nhập ngoại. Từ đống sắt vụn, sau một tháng "thai nghén", ông cho ra đời 140 chiếc máy, thu về 700 triệu đồng.
Khoản tiền này trở thành vốn liếng cho những "cuộc chơi" khoa học lớn hơn. Năm 2002, ông dồn tiền vào công nghệ tách vàng từ quặng. Suốt một năm, ông nhiều lần nhìn cả cân vàng bốc hơi trong lò đốt vì sai sót kỹ thuật. Mặc gia đình can ngăn, ông vẫn kiên trì. "Đó không phải thất bại. Khoa học là quá trình tìm lỗi và sửa lỗi", ông nói.
Những lần "đốt vàng" ấy cho ông kiến thức sâu sắc về nhiệt học. Năm 2012, ông cho ra đời lò đốt rác y tế nguy hại với nhiệt độ 1.800 độ C, tiêu hủy chất độc dioxin và tiết kiệm 80% nhiên liệu. Sản phẩm đạt giải Nhất Hội thi Sáng tạo kỹ thuật tỉnh Bắc Kạn.
Fullerene: Đỉnh cao của 16 năm nỗ lực
Đỉnh cao sự nghiệp là công trình chiết xuất hỗn hợp C60-C70 Endo Fullerene — vật liệu siêu bán dẫn được ví như "xa lộ" cho khoa học 4.0. Ý tưởng nảy ra từ bản tin giải Nobel Hóa học năm 1996. Ông mất 16 năm (1999-2015) để hiện thực hóa, với hơn 4.000 lần thử nghiệm thất bại.
"Có những đêm mất ngủ, tôi chỉ quanh quẩn trong phòng thí nghiệm. Cứ hỏng lại làm lại, cho đến khi ra được tinh thể đen nhánh", ông kể. Sáng chế này được Bộ Khoa học và Công nghệ thành lập hội đồng riêng để thẩm định vì độ phức tạp vượt quá quy chuẩn thông thường.
Năm 2015, xót xa cảnh nghệ Bắc Kạn rớt giá, ông lại tiếp tục sáng chế công nghệ chiết xuất tinh chất từ các nông sản Việt. Hành trình của ông Năng chứng tỏ: sáng tạo không cần bằng cấp danh giá, chỉ cần trái tim kiên định và đôi tay không ngừng làm việc. Từ cậu bé đốn củi, ông đã để lại di sản khoa học cho đất nước — một hành trình mà chưa có dấu hiệu dừng lại.
