Trên những cánh đồng Sa Huỳnh xưa, nếp ngự thơm nức nở từng là quà tặng tiến vua. Nếp Cút sinh trưởng trên đất đặc biệt bên dòng suối nước nóng, có hương vị độc đáo. Nhưng rồi, hai giống lúa quý này dần mất dạo — bị lẫn tạp, mất hương thơm, năng suất thấp. Chúng tưởng như sẽ bị lãng quên giữa dòng chảy của các giống lúa lai hiện đại.
May mắn thay, một tiến sĩ trẻ đã quyết tâm "hồi sinh" chúng.
Từ gia đình nông dân đến khát vọng bảo tồn
TS Nguyễn Thanh Liêm, Giám đốc chương trình đào tạo ngành Nông học tại Trường Đại học Quy Nhơn, xuất thân từ gia đình thuần nông ở Đức Phổ, Quảng Ngãi. Sau 8 năm tu nghiệp ở nước ngoài nghiên cứu về cây lúa, ông nhận ra rằng những giống lúa quý của quê hương đang trong tình trạng nguy hiểm. Năm 2022, ông và cộng sự bắt tay vào một cuộc "giải cứu" không hề đơn giản.
Họ khảo sát hơn 120 hộ dân tại Đức Phổ và Tư Nghĩa, thu thập khoảng 200 mẫu lúa nếp. Một số mẫu chỉ còn vài lon giống, được người dân giữ lại như thói quen mà không biết giá trị thực sự của chúng. Nhưng với nhóm nghiên cứu, đó là kho tàng — nguồn vật liệu di truyền quý báu.
Hành trình "phục tráng" đầy thách thức
Suốt hơn 3 năm từ cuối 2022 đến 2025, các dòng lúa được đưa ra đồng ruộng, trải qua nhiều thế hệ chọn lọc. Từng cây được theo dõi chi tiết — thời gian sinh trưởng, chiều cao, số nhánh, khả năng chống đổ, mùi thơm... Những cá thể không đạt yêu cầu bị loại bỏ một cách không thương tiếc.
Quá trình này không hề suôn sẻ. Có vụ mưa lớn làm đổ cả ruộng thí nghiệm, nhóm phải dựng lại từng bụi lúa để bảo toàn nguồn vật liệu. Công việc lặp lại qua nhiều vụ, đòi hỏi sự kiên nhẫn và độ chính xác cao đến từng chi tiết nhỏ nhất.
Kết quả cuối cùng? Nhóm chọn được bốn dòng nếp ngự Sa Huỳnh có đặc tính đồng nhất, và bốn dòng nếp Cút tương tự. Lần đầu tiên, hai giống nếp địa phương được nhận diện hệ thống cả về kiểu hình lẫn kiểu gene, sử dụng kỹ thuật Sinh học phân tử.
Thành quả đáng tự hào
Con số nói lên tất cả: nếp ngự Sa Huỳnh sau phục tráng có năng suất khoảng 4,82 tấn/ha — tăng trên 40% so với giống chưa phục tráng. Thời gian sinh trưởng còn khoảng 119 ngày, ngắn hơn trước, chiều cao cây giảm xuống 132 cm, giúp hạn chế đổ ngã. Ở mức giá khoảng 20.000 đồng mỗi kg, nông dân có thể thu lãi ròng hơn 45 triệu đồng/ha — cao hơn sản xuất đại trà trên 10 triệu đồng.
Nếp Cút cũng ghi dấu với năng suất tăng khoảng 10% so với trước.
Anh Huỳnh Trọng Triệu, một nông dân tham gia mô hình, chia sẻ: "Giống phục tráng ổn định hơn, ít lẫn tạp, gạo thơm hơn".
Nhìn về tương lai
Hiện tại, nhóm nghiên cứu tiếp tục nhân giống từ nguồn nguyên chủng và triển khai các mô hình sản xuất quy mô nhỏ, hướng tới hình thành vùng trồng tập trung. Một khi hệ thống giống được duy trì đúng cách, sẽ tránh tình trạng thoái hóa lặp lại.
Đó không chỉ là chiến thắng của khoa học, mà còn là chiến thắng của tình yêu quê hương — khi một tiến sĩ trẻ quyết tâm mang những kỳ công xưa trở lại, để cho thế hệ sau vẫn được nếm mùi thơm lúa quý của tổ tiên.
Nguồn: VNExpress Khoa Học
Bình Luận