Trên những rạn san hô nông ở Samoa Mỹ, một điều thú vị đang diễn ra. Những khu vực mà cộng đồng địa phương tự quản lý theo cách truyền thống của họ lại đang bảo vệ san hô khổng lồ tốt hơn những khu bảo tồn do chính phủ liên bang chỉ định. Kết quả này từ một nghiên cứu vừa công bố trên tạp chí PeerJ, và nó mang đến một bài học quý giá về cách kết hợp khôn ngoan giữa hiện đại và truyền thống.
Những con số nói lên sự thật
Các nhà nghiên cứu đã theo dõi dân số san hô trên sáu hòn đảo từ năm 1994-1995 cho đến những năm 2022-2024. Kết quả khá bất ngờ: trên đảo Tutuila — nơi đông dân nhất — những khu vực được cộng đồng bảo vệ theo phương pháp truyền thống lại có mật độ san hô cao nhất, với 83,5 con trên mỗi hectare. Ngược lại, những khu bảo tồn liên bang lại có mật độ thấp nhất.
Điều kỳ lạ hơn nữa, trên những hòn đảo xa xôi như Taʻū và Muliāva, mật độ san hô lên tới 812-1.166 con trên mỗi hectare — cao gấp 10 lần so với những nơi khác.
Fa'asao — cách bảo vệ của người Samoa
Bí mật nằm ở một hệ thống quản lý gọi là fa'asao — những khu đóng cửa đánh cá do các làng quản lý theo truyền thống Samoa. Không phải do luật lệ từ trên xuống áp đặt, mà các vị thủ lĩnh làng (matai) cùng cộng đồng tự thống nhất những quy tắc riêng của họ.
"Họ tự đặt ra những hạn chế về loài cá, dụng cụ đánh cá, và thời gian bảo vệ dựa trên kiến thức sinh thái truyền thống của họ," Dimary Ulberg, một chuyên gia Samoa bản địa, chia sẻ với Mongabay. Điều quan trọng là những quy tắc này phản ánh giá trị văn hóa sâu sắc của cộng đồng — đó là lý do tại sao mọi người tuân thủ chúng.
Tại sao truyền thống lại hiệu quả hơn?
Paolo Marra-Biggs, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết: "Mặc dù san hô khổng lồ đang suy giảm trên toàn thế giới, chúng tôi vẫn tìm thấy những quần thể mạnh mẽ ở Samoa, đặc biệt là những nơi áp lực khai thác thấp hoặc cộng đồng chủ động quản lý rạn san hô của họ."
Sự khác biệt này không phải do tình cờ. Khi những quy tắc bảo vệ được xây dựng trên nền tảng văn hóa, khi chúng phản ánh những giá trị mà cộng đồng tin tưởng, thì mọi người sẽ tự giác tuân thủ — không phải vì sợ phạt, mà vì điều đó có ý nghĩa với họ.
Một bài học cho cả thế giới
Hiện tại, Cơ quan Cá Nuôi Quốc gia Mỹ (NOAA) đang xem xét những biện pháp bảo vệ san hô ở cấp liên bang. Nhưng các nhà khoa học cảnh báo rằng nếu áp đặt những lệnh cấm từ trên xuống mà không lắng nghe cộng đồng, điều đó sẽ ảnh hưởng tới những người phụ thuộc vào khai thác san hô để sống.
Câu chuyện ở Samoa Mỹ cho thấy một con đường khác — một con đường mà ở đó, bảo vệ thiên nhiên và tôn trọng cộng đồng không phải là hai điều đối lập, mà là hai mặt của cùng một đồng tiền. Khi cộng đồng được trao quyền quản lý những tài nguyên của họ, khi kiến thức truyền thống được công nhận và tôn trọng, thì bảo vệ môi trường trở thành một phần tự nhiên của cuộc sống, chứ không phải một gánh nặng áp đặt từ bên ngoài.
Đó là một bài học đẹp, và nó mang lại hy vọng cho tương lai của bảo tồn biển trên toàn thế giới.
Bài viết dựa trên báo cáo từ Mongabay
Bình Luận